वर्टिगो आणि चक्कर येणे (BPPV): व्हेस्टिब्युलर फिजिओथेरपीने जलद व सुरक्षित रिकव्हरी
सकाळी अंथरुणावर कूस बदलताना, वरच्या कपाटाकडे पाहताना किंवा बुटांची लेस बांधण्यासाठी खाली वाकताना अचानक संपूर्ण खोली गोल फिरत असल्यासारखे वाटणे अत्यंत घाबरवणारे असू शकते. बहुतांश प्रकरणांमध्ये ही तीव्र चक्कर बिनाइन पॅरोक्सिस्मल पोझिशनल वर्टिगो (BPPV) मुळे येते—जो कानाच्या आतील संतुलन यंत्रणेचा एक यांत्रिक विकार आहे. दीर्घकाळ चक्करच्या गोळ्यांवर अवलंबून राहण्यापेक्षा, विशेष व्हेस्टिब्युलर फिजिओथेरपी (Vestibular Physiotherapy) अनेकदा केवळ १ ते ३ सत्रांमध्ये ही समस्या मुळापासून बरी करते.
BPPV (चक्कर येणे) ची प्रमुख वैद्यकीय कारणे
आपल्या आतील कानात सूक्ष्म कॅल्शियम कार्बोनेट स्फटिक (ओटोकोनिया) असतात, जे गुरुत्वाकर्षण आणि डोक्याच्या हालचालींचा समतोल राखतात. जेव्हा हे स्फटिक आपल्या जागेवरून निसटून कानाच्या अर्धवर्तुळाकार नलिकांमध्ये जातात, तेव्हा BPPV होतो:
वाढत्या वयानुसार स्फटिक सैल होणे: ५० वर्षांवरील व्यक्तींमध्ये नैसर्गिक झीज झाल्यामुळे कोणत्याही दुखापतीशिवाय हे स्फटिक निसटू शकतात.
डोक्याला किंवा मानेला हलका धक्का: डोक्याला किरकोळ मार लागणे, प्रवासातील अचानक झटका किंवा दीर्घकाळ मान मागे झुकवून ठेवणे (उदा. डेंटल ट्रीटमेंट किंवा सलूनमध्ये केस धुताना) यामुळे स्फटिक सरकू शकतात.
आतील कानाची सूज किंवा मायग्रेन: पूर्वीचा व्हायरल संसर्ग किंवा व्हेस्टिब्युलर मायग्रेनमुळे आतील कानाची झिल्ली कमकुवत होऊ शकते.
मेंदूला चुकीचे संदेश मिळणे: डोके हलवल्यावर हे स्फटिक कानातील द्रवात तरंगतात आणि डोळ्यांच्या तुलनेत मेंदूला चुकीचे संकेत देतात, ज्यामुळे १५ ते ६० सेकंद तीव्र चक्कर येते.
दैनंदिन जीवनात रुग्णांना जाणवणाऱ्या अडचणी
चक्करचा झटका एका मिनिटापेक्षा कमी काळाचा असला तरी त्यामुळे दैनंदिन आत्मविश्वास कमी होतो:
झोपेत अडथळा आणि सरळ झोपण्याची भीती: अंथरुणावर वळताना लगेच चक्कर व मळमळ होत असल्याने अनेक रुग्णांना उशांना टेकून बसून झोपावे लागते.
वाकणे, वर पाहणे किंवा वाहन चालवण्यात अडचण: आंघोळ करताना केस धुणे, उंच कपाटातून वस्तू काढणे किंवा मुंबईच्या गर्दीच्या रस्त्यांवर चालणे व गाडी चालवणे असुरक्षित वाटते.
मळमळ, थकवा आणि स्क्रीनचा त्रास: डोळे आणि कान यांच्या समन्वयातील बिघाडामुळे दिवसभर डोके जड राहणे, थकवा आणि मोबाईल किंवा संगणक स्क्रीन पाहताना अस्वस्थता जाणवते.
घसरून पडण्याचा धोका: ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये अचानक चक्कर आल्याने बाथरूम किंवा जिन्यावर तोल जाऊन पडण्याचा धोका वाढतो.
व्हेस्टिब्युलर फिजिओथेरपी उपचार पद्धती
चक्करच्या गोळ्या तात्पुरती मळमळ कमी करू शकतात, परंतु निसटलेले स्फटिक जागेवर आणू शकत नाहीत. व्हेस्टिब्युलर फिजिओथेरपी थेट मूळ कारणावर उपचार करते:
निदान तपासणी (Dix-Hallpike टेस्ट): फिजिओथेरपिस्ट डोके आणि शरीराच्या विशिष्ट स्थितीत डोळ्यांच्या सूक्ष्म हालचाली (निस्टॅग्मस) तपासून नेमक्या कोणत्या कानाची कोणती नलिका बाधित आहे हे ओळखतात.
कॅनालिथ रिपोझिशनिंग तंत्र (Epley मॅन्युव्हर): गुरुत्वाकर्षणाच्या मदतीने डोके आणि शरीर विशिष्ट क्रमाने वळवून निसटलेले स्फटिक सुरक्षितपणे त्यांच्या मूळ जागी (यूट्रिकल) परत आणले जातात.
गेझ स्टॅबिलायझेशन (डोळे व मान समन्वय) व्यायाम: चक्कर थांबल्यानंतरही डोके हलवताना अस्थिरता जाणवत असल्यास दृष्टी स्थिर ठेवण्याचे व्यायाम दिले जातात.
समतोल प्रशिक्षण आणि काळजी: पडण्याचा धोका टाळण्यासाठी बॅलन्स ट्रेनिंग तसेच उपचारानंतर झोपण्याची व हालचालींची योग्य पद्धत शिकवली जाते.
तातडीची वैद्यकीय सूचना: चक्करसोबत बोलण्यात अडखळणे, दुहेरी दिसणे, तीव्र डोकेदुखी, चेहऱ्यावर किंवा हातापायात अशक्तपणा किंवा बेशुद्धी असल्यास तात्काळ आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घ्या.
विले पार्ले ईस्ट, मुंबई येथील माय फिजिओ स्पॉट (My Physio Spot) येथे उपचार घ्या
अचानक येणाऱ्या चक्कर आणि असंतुलनावर तज्ज्ञ उपचार मिळवा. आमच्या व्हेस्टिब्युलर रिहॅबिलिटेशन (Vestibular Rehabilitation) सेवेबद्दल अधिक जाणून घ्या किंवा मालवीय रोड (गोमांतक हॉलसमोर), विले पार्ले ईस्ट, मुंबई येथील माय फिजिओ स्पॉट क्लिनिकमध्ये अपॉइंटमेंट बुक करा.

Comments